Tarihte bugün Atatürk

 

09 EYLÜL

 

9 Eylül 1889 – Askeri taşıt araçları sağlama yasası ile halkın elindeki taşıt araçlarını orduya vermesi istendi. (Akl-ı Kemal, c.3, Sinan Meydan)

 

9 Eylül 1917 – Atatürk'e, Avusturya-Macaristan hükümeti tarafından ikinci Rütbe'den Harp Alâmeti Askerî Liyakat Madalyası verilişi. Avusturya Macaristan Hükümeti Mustafa Kemal'e, ikinci rütbe harp alameti Askeri Liyakat madalyası verdi.

 

9 Eylül 1917 – Yıldırım Orduları Grubu Komutanı Mareşal Falkenhayn'ın, incelemelerde bulunmak üzere İstanbul'dan Sina cephesine gelişi.

 

9 Eylül 1918 – Atatürk'ün, 7. Ordu'ya bağlı tümenleri denetlemeye başlaması (Bu denetlemeler 10 ve 11 Eylül günleri de devam etmiştir.)

 

8/9 Eylül 1919 – Gece Mustafa Kemal Paşa odasında bir toplantı yaptı. Mandacıların, yabancı işgali altında "cesaret" ve "ümitlerini" kaybetmiş olmanın verdiği üzüntüyle "hastalıklı bir ruh haliyle" hareket ettiklerini söyledi. "Şerefsiz, istiklalsiz, esir bir millet çocukları olarak yaşamak yerine, efendice ve kahramanca ölmek elbette ki tercih edilir. Bunu anlayamamak ne garip mantıktır?" dedi.

 

8-10 Eylül 1919 – Sivas kongresinde üç gün Amerikan mandası tartışıldı; manda düşüncesi ustaca reddedildi.

 

9 Eylül 1919 – Rauf Bey, Amerikan Senatosu'ndan ülkemizi inceleyecek bir heyet çağırmayı teklif etti. Mandacıları susturmak için bundan daha iyi bir fırsat olamazdı. Mustafa Kemal Paşa, hiç zaman kaybetmeden Rauf Bey'in bu teklifini oya sundu. Böylece oy birliğiyle ABD Senatosu'na başvurmaya karar verildi. Senato'ya sunulmak üzere bir mektup hazırlandı. Falih Rıfkı Atay "gönderilmemiştir, sudan bir karara bağlanıp kalmıştır" dese de mektup ABD Senatosu'na gönderildi. Mektupta özetle "tarafsız bir devlet" olarak ABD'den "Osmanlı İmparatorluğu'ndaki durumları olduğu gibi incelemek amacıyla bir komite göndermesi" isteniyordu. Yani ABD'den "manda" değil, sadece "bir inceleme komitesi" isteniyordu. Mustafa Kemal Paşa'nın, Nutuk'ta, "özel bir önem vermiş değilim" dediği bu mektupla Sivas Kongresi'ndeki manda tartışmaları bitirildi. ABD o sırada Anadolu'da manda fikrinden çoktan vazgeçmişti. Mustafa Kemal Paşa bunun farkındaydı. Nitekim ABD Senatosu bu mektuba hiçbir cevap vermedi. Sonuçta, Erzurum Kongresi'nde reddedilen "manda", Sivas Kongresi'nde de kabul edilmeyerek gündemden düşürüldü.

 

9 Eylül 1919 – Sivas Kongresi'nin karar – tatbik yetkileri verdiği Heyet-i Temsiliye, Ali Fuat Paşa'yı Anadolu Umum Kuvay-ı Milliye Kumandanlığına tayin etti.

 

9 Eylül 1919 – Sivas Kongresin'de ABD'den bir inceleme heyeti istenmesine karar verildi. Mustafa Kemal, Ali Galip olayı ile ilgili bilgi verdi. Kongre bundan dolayı İstanbul hükümetini protesto etti.

 

9 Eylül 1919 – Atatürk'ün, Sivas Kongresi'nin beşinci umumî toplantısında, Ali Galip'in faaliyetleri hakkında açıklamalarda bulunması.

 

9 Eylül 1919 – Atatürk'ün, Sivas Kongresi adına -kongrede alınan karar gereğince- Amerikan Senatosu'na mektubu: "…Üyelerinizden oluşan bir heyeti, Osmanlı İmparatorluğu'nun her köşesine göndermenizi diliyoruz. Bu heyet hususî menfaat ve alâkaları olmayanlara ve bir millete has olan berrak görüşle, Osmanlı İmparatorluğu'nda gerçek şekilde hüküm süren hal ve şartlan tetkikten geçirmelidir. Böyle bir tetkik Osmanlı İmparatorluğu'na ait nüfusun ve arazinin mukadderatı hakkında bir barış antlaşması için keyfi kararlar verilmesine meydan bırakılmazdan evvel yapılmalıdır."

 

9 Eylül 1919 – Atatürk'ün, Ali Fuat Paşa'ya Sivas Kongresi kararınca "Anadolu Umum Kuva-yi Milliye Komutanlığı'na atandığı bildiren telgrafı: "…Hareketleriniz ve girişimlerinizde Heyet-i Temsiliye ile ilişkinizin korunması rica olunur."

 

9 Eylül 1919 – Atatürk'ün, 13. Kolordu Kurmay Başkanı Halit (Akmansü) Bey'e Sivas Kongresi adına teşekkür yazısı. [Kocatürk]

 

9 Eylül 1919 – Sivas kongresinde altıncı günde Amerikan Mandası konusu ve Halide Edip'in mektubu görüşüldü. (Amerika'dan manda konusunun yerinde incelenmesi maksadıyla bir heyet istenmesi teklifi oybirliğiyle kabul edildi. Amerikan Kongresine iletilmek üzere bir mektup hazırlandı. (Gönderilip gönderilmediği meçhuldür.) (Nutuk)

 

9 Eylül 1919 – "İşgal güçlerine karşı koymaktan çekinen komutan ve makam sahipleri yerine yüksek rütbeli subaylardan milli komutanlar tayin edilmesi ve millet adına yetkilendirilmesi" kararının Sivas kongresince onaylanması. (Nutuk)

 

9 Eylül 1919 – 13ncü Kolordu Komutanı Cevdet Bey'in Diyarbakır'dan telgrafı; Albay İlyas Bey ve müfrezesi bu sabah Malatya'ya yola çıkmıştır. 10 Eylül günü Malatya'da olacaktır." (Nutuk)

 

1-9 Eylül 1920 – Bakü'de toplanan Doğu Halkları Birinci kongresine Türkiye'yi (Ulusal hareketi) temsilen Atatürk'ün görevlendirdiği İbrahim Tali (Öngören) katıldı. (Sinan Meydan, 1923, 3. Baskı, s.75.)

 

9 Eylül 1921 – Başkomutan Atatürk, bazı silah arkadaşlarıyla birlikte Polatlı'nın kuzeyindeki Zafertepe'ye geldi. Yunan ordularının durumunu inceledi. Savaş planlarına son şeklini verdi. O gece gerekli hazırlıklar yapıldı. 10 Eylül 1921'de de –yazının girişinde anlattığım- Türk karşı taarruzu başladı ve Duatepe geri alındı. 12 Eylül 1921'de Çal Dağı ve Mangal Dağı kurtarıldı.

 

9 Eylül 1921 – Atatürk'ün, komutanlarla Zafertepe'ye gelişi ve düşmanın durumunu dürbünle tetkik edişi.

 

9 Eylül 1921 – Sakarya Savaşı'nda Mustafa Kemal Paşa, bazı komutanlarla düşmanın mukavemetinin kırıldığı Polatlı'nın kuzeyindeki Zafertepe'ye gelerek, Yunan Ordusunun durumunu inceledi.

 

9 Eylül 1921 – Cuma günü Anadolu'da savaşan ordumuz için Ayasofya caminde mevlit okundu. Mevlide 10.000 kişi katıldı.

 

9 Eylül 1922 – İzmir'in düşman işgalinden kurtuluşu. Türk ordusunun İzmir'e girişi. 30 Ağustos Zaferi'nin kazanılmasının ardından Yunan ordularını önüne katan Türk orduları İzmir'e girdi.

 

9 Eylül 1922 – Atatürk Nif'e (Mustafa Kemal Paşa) geldi. Paşalar, Belkahve'den bir incir ağacının altından İzmir'i görebiliyorlardı. Kadifekale'de Türk Bayrağı dalgalanıyordu. Atatürk için Nif'te tek katlı bir ev hazırlandı. Gazi'yi girişte kar beyaz başörtülü 7-8 kadın karşıladı. Gölgeler gibiydiler. Diz çöktüler, Atatürk'ün ellerinden, dizlerinden öptüler. Başörtüleriyle çizmelerinin tozunu alıp yüzlerine gözlerine sürmek istediler. Sevinç, minnet gözyaşları döktüler… İzmir'in kurtuluş şerefine şarkılar söylendi. Sonra içki getirdiler, içmedi. "Şimdi sırası değil" dedi.

 

9 Eylül 1922 – İzmir'deki itilaf devletleri konsoloslarının daha önce görüşme tekliflerine Mustafa Kemal Paşa'nın 9 Eylül 'de İzmir Kemalpaşa'da şeklinde verdiği cevap istikametinde Paşa, o gün Kemalpaşa'dadır ama konsolosların hiçbirisi orada yoktur. (Nutuk)

 

9 Eylül 1922 – İzmir, 3 yıl 4 ay süren işgal sonucunda Türk birliklerinin eline geçti. Sabah saat 10.30'da Yüzbaşı Şeref Bey komutasındaki süvari birliği hükümet konağının önüne gelerek, Türk bayrağını göndere çekti. Esir edilen Yunan askerleri askeri kışlada toplandı. İzmir'in içinde kaçamamış olan Rumlar limandaki gemilere sığındı, bazısı da denize atladı.

 

9 Eylül 1922 – Birinci Tümen Komutam Mürsel Bey, İzmir'in alındığını Ankara'ya bildirdi.

 

9 Eylül 1922 – Yunanlılar Edremit'ten geri çekildi. Menemen ve Seydiköy kurtarıldı.

 

9 Eylül 1922 – İstanbul'da Sultanahmet Meydanı'nda gösteriler yapıldı.

 

9 Eylül 1922 – Atatürk'ün, İzmir'in alınışı haberi üzerine ordulara mesajı: "İlk verdiğim Akdeniz hedefine varmakta orduların gösterdiği gayret ve fedakârlığı hürmet ve takdirde anarım. Orduların bundan sonra verilecek hedeflerin elde edilişinde de aynı istek ve fedakârlığı göstereceklerine güvenim tamdır."

 

9 Eylül 1922 – Atatürk'ün, İcra Vekilleri Heyeti Başkanı Rauf (Orbay) Bey'e telgrafı: "Birliklerimiz İzmir doğu sırtlarında düşmanın son direnişini kırdıktan sonra bugün mağlûp düşmanla beraber İzmir'imize zaferle girdi. Ben yarın öğleden itibaren İzmir'de bulunacağım." [Kocatürk]

 

9 Eylül 1922 – Atatürk'ün, Nif (Kemalpaşa)'e gelişi ve geceyi burada geçirişi.

 

9 Eylül 1922 – TBMM'nde okunan kutlama telgraflarından birisi de Mehmet Abdülmannan adlı bir Hintliye aitti. Telgrafın bir yerinde şöyle deniyordu; " Ey İslam'ın alemdarı olan muazzam millet! Sizin zaferiniz bütün İslam'ın zaferidir. Bugün sevinç içinde bulunan yalnız Anadolu değildir. Bütün İslam diyarı sevinçler, saadetler içinde çalkalanmaktadır. İnşallah bugün bütün İslam aleminin kurtuluş ve saadetinin başlangıcı olacaktır." (Sinan Meydan, 1923, 3. Baskı, s.47.)

 

9 Eylül 1922 – Ankara Komutanı Fuat (Bulca) Bey'in, Atatürk'e telgrafı: "Valide Hanımefendi sıhhat ve afiyettedirler. Yalnız dört günden beri tarafınızdan hiçbir haber vaki olmamış olması, bizleri üzmüştür. Evinizde, havuz başında, muhterem valdenizin huzurunda cazlar çalınarak zafer şerefine eğlenildi."

 

9 Eylül 1922 – Mustafa Kemal'in İzmir'in alınması haberi üzerine ordulara mesajı: "İlk verdiğim Akdeniz hedefine varmakta orduların gösterdiği gayret ve fedâkarlığı hürmet ve takdirle anarım. Orduların bundan sonra verilecek hedeflerin elde edilişinde de aynı istek ve fedakârlığı göstereceklerine güvenim tamdır."

 

9 Eylül 1922 – İşgalciler denize dökülürken, İzmir cayır cayır yanarken, Manisa Salihli'deki Sardes antik kentine ait buluntular çalınmıştı. Sardes antik kenti Osmanlı döneminde Amerikalılar tarafından kazılıyordu. Buluntular İzmir'e taşınmış, bugünkü İzmir Atatürk Lisesi'nin depolarına yerleştirilmişti. Amerikan konsolosluğu buluntuları 56 sandığa yerleştirilerek, New York'a göndermiş, Metropolitan Müzesi'ne teslim etmişti. Cumhuriyet ilan edilir edilmez son derece sert bir dille diplomasi başlattı. 53 sandık dolusu eser 1924 yılında geri alındı.

 

9 Eylül 1922 – Cumartesi sabahı yükselen güneş, yorgun süvarilerimizin kılıçlarını parlatıyordu. Bornova'da evlerde hâlâ yabancı bayraklar sallanıyordu. 1. ve 2. Süvari Tümenleri, Yunan kuvvetlerine saldırıp sabah saat 9.00'da Bornova'ya girdi. Süvarilerimiz, sabah saat 10.00'da sela sesleri arasında İzmir'deydi. İzmir'e yürürken Rumların açtığı ateşle 4 askerimiz şehit düştü. 2. Tümen 4. Süvari Alayı Komutan Yardımcısı Yüzbaşı Şerafettin önde, süvarileri arkada yalın kılıç dörtnala Punto, Alsancak ve Kordonboyu'ndan Pasaport iskelesine girdiler. Bu sırada Yüzbaşı Şerafettin, atılan bir bombayla başından yaralandı. Başından yüzüne doğru süzülen kanı eliyle sildi. Süvarilerimiz, telaşlı kalabalığın ve düşman askerlerinin şaşkın bakışları arasında dörtnala Konak Meydanı'na doğru ilerliyordu. Pencerelere Türk ve Müttefik bayrakları asılıyor, evlerden, dükkânlardan, sokaklardan halk askerlerimizi alkışlıyordu. Konak Meydanı'na geldiler. Yüzbaşı Şerafettin, Teğmen Ali Rıza Ekici ve Teğmen Hamdi atlarından inip Hükümet Konağı'nın merdivenlerine doğru koştular, binaya girdiler. Bu sırada, konağın önü kalabalıklaşıyordu.

 

9 Eylül 1922 – Hükûmet Konağı'ndaki Yunan Bayrağı'nın yerinde Türk Bayrağı dalgalanmaya başladığında saat 10.30'u gösteriyordu. O dakikalarda 14. Süvari Alayı'ndan Teğmen Zeki Bey, Sarıkışla'ya Türk Bayrağı çekti. Kısa bir süre sonra Asteğmen Besim de Kadifekale'ye bayrak çekecekti. Kordondaki bando "İzmir Marşı"nı çalıyordu…

 

9 Eylül 1922 – Halk Fırkası kuruldu. (10 Kasım 1924'te Cumhuriyet Halk Fırkası oldu.) Genel Başkan Atatürk, Genel Sekreter Recep Peker, Başkanvekili de İsmet Paşa oldu.

 

9 Eylül 1922 – Mustafa Kemal Atatürk, savaş öncesi olduğu gibi (17 Nisan 1919) bir resmini imzalayarak Rauf Orbay'a hediye etmiştir. Resimde şunlar yazılıdır; "Benim çok muhteşem kardeşim ve Türkiye'yi kurtarmakla hakiki yardımcı ve destekçi kardeşim Rauf'a" (Atatürk ölmeden önce Rauf Orbay'la görüşmek istemiş ama bu görüşme gerçekleşmemiştir.) (Rauf Orbay bir Atatürk muhalifi olsa da asla Mustafa Kemal'e haksızlık etmemiştir.)

 

9 Eylül 1923 – Halk Fırkası kuruldu. Cumhuriyet Halk Partisi, Atatürk tarafından 9 Eylül 1923'de kuruldu.

 

9 Eylül 1923 – Halk Fırkasının teşekkülü. Halk Fırkası Tüzüğü onaylandı. Böylece CHP'nin kuruluşu gerçekleştirildi. Halk Fırkası'nın nizamnamesi (tüzüğü) mebus olan üyeler tarafından kabul edildi. Böylece ilk siyasi partinin kuruluşu için gerekli olan ilk adım atıldı.

 

9 Eylül 1923 – Türkiye Büyük Millet Meclisi'ndeki Halk Partisi üyeleri tarafından "Halk Partisi Tüzüğü"nün kabul edilmesi. (Parti, 11 Eylül 1923 tarihinden itibaren kurulmuş, ancak İçişleri Bakanlığı'na kuruluş dilekçesi 23 Ekim 1923 günü verilmiştir). [Kocatürk]

 

9 Eylül 1923 – CHP Tüzüğü'nün 1. Maddesi'nde aynen şöyle denilmektedir: "Cumhuriyet Halk Partisi; Mustafa Kemal Atatürk'ün önderliğinde; Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin devamı olarak 9 Eylül 1923 tarihinde kabul edilen 'Parti Tüzüğü' ile kurulmuştur."

 

9 Eylül 1923 – Cumhuriyet Halk Partisi, Atatürk tarafından, "Halk Fırkası" adıyla 9 Eylül 1923'de kuruldu. Kurtuluş Savaşını örgütleyen ve yürüten "Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti"nin devamıdır. 20 Kasım 1923'de, "Anadolu ve Rumeli Müdafa-i Hukuk Cemiyeti" Halk Fırkası'nın bünyesine katıldı. Partinin adı 10 Kasım 1924'de "Cumhuriyet Halk Fırkası," 1935 yılında da (4. Kurultay) "Cumhuriyet Halk Partisi" oldu. Halk Fırkası'nın kuruluş dilekçesi 11 Eylül 1923 tarihinde İçişleri Bakanlığı'na verildi.

 

9 Eylül 1923 – Halk fıkrası kuruldu. (Partinin kökleri 1. Kurultay kabul edilen Sivas kongresine kadar dayanır. Bu kongrede muhtelif müdafa-i Hukuk cemiyetleri "Anadolu Müdafa-i Hukuk cemiyeti" adı altında birleşmiştir. (23 Nisan 1920'de TBMM bu cemiyetin delegelerinden oluşmuştur ancak 1922 de meclis birinci grup ve ikinci grup olarak ikiye ayrılmıştır. Birinci grup 8 Nisan 1923'de seçimlere tek liste ile girerek biri dışında bütün milletvekilliklerini almıştır. Mustafa Kemal, Lozan anlaşmasının kabulünden sonra 9 Eylül 1923'te "9 Umde (ilke)" adı verilen siyasi programı ilan etmiş ve iki gün sonra içişlerine verilen dilekçe ile kendisine bağlı milletvekillerinden oluşan "halk fırkasını" kurmuştu.) (Mustafa Kemal ile birlikte parti kurucuları; Refik Saydam, Celal Bayar, Sabit Sağıroğlu, Münir Hüsrev Göle, Cemil Ünaydın, Kazım Hüsnü, Saffet Arıkan, Zülfü Bey ve ilk genel sekreter Recep Peker'di. (10 Kasım 1923'te fırkanın ismi Cumhuriyet halk fırkası oldu. 1935'teki 4. kurultay ile adı Cumhuriyet Halk Partisi oldu. ) (Geldikleri gibi giderler, Kahraman Yusufoğlu)

 

9 Eylül 1923 – Atatürk'ün, İzmir'in kurtuluş yıldönümü nedeniyle İzmir Belediye Başkanlığı'na kutlama telgrafı: "9 Eylül 1923 günü, sevgili hemşehrilerimizin samimî ortamında bulunmak benim için bir mutluluk olurdu. Ne çare ki, yine millet ve memleketimizin kurtuluş ve refahına ait mühim uğraşılarım, beni bu mutluluğa eriştirmekten, bu şerefli vazife men ediyor."

 

09 Eylül 1924 - 09 Eylül 1924 akşamı Bursa Milli Sinema salonundaki müsamereye bütün maiyetiyle teşrif eden Gazi Mustafa Kemal, yapılan izci tablolarını, oynanan zeybek oyunlarını ve Reşat Nuri Güntekin'in Ümidin Güneşi dramı ve aynı yazarın Gazeteci Düşmanı (Gazanfer Paşa : Samih Efendi, Bir gazete muhabiri : İrfan Efendi, Nefer : Şakir Efendi, Nefer : Demir Efendi) komedisini son derece beğenerek bu eserde milli mücadeleye iştirak etmiş Gazanfer Paşa rolünü oynayan oymak bey muavini Samih Efendi'yi çağırtıp teşekkürlerini ifade etmiş ve yaveri Salih Bozok vasıtasıyla oymağın yöneticilerini Çekirge'deki evine davet ederek oymağa 100 lira hediye etmişlerdir. (Samih Nafiz Tansu)

 

9 Eylül 1928 – Atatürk'ün, Darülfünun ve yüksekokul öğrencilerini taşıyan vapur Dolmabahçe Sarayı önünden geçerken gençlerin kendisine sevgi gösterisinde bulunmaları üzerine, Saray'ın penceresinden onları selâmlaması (Gençlerin gösterilerine devam etmesi üzerine Cumhurbaşkanlığı Orkestrası, Saray balkonuna çıkarak bazı parçalar çalmış, gençler de birlikte Cumhuriyet Marşı'nı söylemişlerdir).

 

9 Eylül 1928 – Üniversite gençliği 9 Eylül'ün altıncı yıldönümünde Boğaziçi gemisiyle Dolmabahçe sarayı önüne geldi. Atatürk'e sevgi gösterilerinde bulundu. Atatürk saray balkonuna Cumhurbaşkanlığı orkestrasını çağırdı ve marşlar çaldırdı. Gençler marşlara gemiden eşlik ettiler. (Cumhuriyet, Turgut Özakman)

 

9 Eylül 1929 – Fevzi Paşa-Gölbaşı Demiryolu açıldı.

 

9 Eylül 1930 – Yunus Nadi Bey'in, Cumhuriyet gazetesinde "Serbest Cumhuriyet Partisi Başkanı Fethi Bey'in İzmir seyahati esnasında Cumhuriyet Halk Partisi aleyhine gelişen gösteriler nedeniyle" Atatürk'ten bir açıklama yapmasını isteyen mektubu.

 

9 Eylül 1931 – Atatürk'ün, Sakarya motoru ile Dolmabahçe'den Fenerbahçe'ye kadar bir gezinti yapması, daha sonra Dolmabahçe Sarayı'na dönüşü.

 

9 Eylül 1933 – Atatürk'ün, akşamüzeri Maraş Milletvekili Mithat (Şayiam) Beyin evine uğrayışı, gece Çankaya'ya dönüşü.

 

9 Eylül 1934 – Atatürk'ün, İzmir'in 12. kurtuluş yıldönümü nedeniyle kendisine gönderilen saygı ve kutlama telgrafına cevabı.

 

9 Eylül 1936 – Atatürk'ün, Florya'da öğleden sonra denize girişi, daha sonra bürolarında çalışması.

 

9 Eylül 1938 – Atatürk'ün, Dolmabahçe Sarayı'nda, Paris Büyükelçisi Suat Davaz'ı kabulü ve görüşmesi.