Tarihte bugün Atatürk

 

30 EKİM

 

30 Ekim 1896 – İstanbul'da Ermeni eylemi.

 

30 Ekim 1908 – Afet İnan dünyaya geldi. Selanik'de doğan Afet İnan kadın hakları ve Cumhuriyet'in kültür seferberliği için aralıksız çalıştı. Kırk sekiz kitap yazdı. Sayısız bilimsel, sosyal ve siyasal makale kaleme aldı. Kadının Sosyal Hayatını Araştırma ve İnceleme Derneği Başkanı Dr. Ece Orhon Afet İnan'ı yazdı.

 

29-30 Ekim 1914 – Gece Enver Paşa'nın emri ile Amiral Souchon'un Osmanlı donanmasını alarak Karadeniz'e çıkması, Odesa ve Sivastapol gibi Rus limanlarını topa tutması. (Bu olay üzerine İngiltere, Fransa ve Rusya Osmanlı'ya savaş ilan etti.) (20. YY. Siyasi Tarihi, Prof. Dr. Fahir Armaoğlu)

 

30 Ekim 1915 – General Liman von Sanders'in, Baskomutan Vekili Enver Pasa'ya Atatürk'ün istifa dilekçesi vermiş olduğunu, ancak kabul edilmemesini isteyen mektubu. liman von Sanders, mektubunda bu istifa'ya gerekçe olarak, -Atatürk'e atfen- Enver Pasa'nın son defa Çanakkale'ye gelişinde, üç grubun komutanlarını ziyaret etmesine rağmen Atatürk'ü ziyaret etmemiş olmasını kaydetmektedir (A.Y., s.74-75). Diğer taraftan kaynaklarda Atatürk'ün istifa tarihi de değişik olarak gösterilmektedir. Bazı kaynaklar bu istifayı Atatürk'ün Çanakkale'den ayrılış günü olan istifanın, Liman von Sanders tarafından kabul edilmeyip hava değişimi iznine çevrildiğini söylemektedirler.

 

30 Ekim 1915 – Fransa'ya ait 'Turquise' denizaltı gemisi ele geçirildi. (Bu Vatan Böyle Kurtuldu, Erol Mütercimler)

 

30 Ekim 1918 – Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Mareşal Liman Von Sanders'in veda mektubu yayımlandı.

 

30 Ekim 1918 – Mustafa Kemal Paşa, -Mareşal Liman von Sanders'in yerine- Yıldırım Orduları Grup Komutanı oldu.

 

30 Ekim 1918 – 1. Dünya Savaşını, Osmanlı Devleti için, sona erdiren Mondros Mütarekesi Limni adasında imzalandı. (Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında Mondros Ateşkes Antlaşması'nın imzalanması.) Mondros Ateşkes Antlaşması: Mondros Mütarekesi Limni'nin Mondros Limanı'nda bulunan Agamemnon Zırhlısı'nda, İtilaf Devletleri adına İngiliz Amiral Calthorpe ile Bahriye Nazırı Rauf Bey'in başkanlığındaki Osmanlı Devleti delegeleri arasında yapılan görüşmeler sonucunda imzalandı. (Mondros'ta 4 gün süren tartışmalardan sonra Ateşkes 30 Ekim 1918 günü akşamüstü imzalanmıştır. Daha toplantının başında Ateşkes maddelerinin İngilizler tarafından önceden hazırlandığı ve bunlar üzerinde ufak tefek önemsiz değişiklikler dışında bir şey yapılmayacağı ortaya çıkmıştı. Mütareke 24 maddeden oluşuyordu.)

 

30 Ekim 1918 – Atatürk'ün, gece -Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı'nı devralmak üzere- Katma'dan Adana'ya hareketi.

 

30 Ekim 1918 – Sadrazam Ahmet İzzet Paşa'nın, Mareşal Liman von Sanders'e Yıldırım Orduları Grubu Komutanlığı'nı Atatürk'e devrederek İstanbul'a dönmesi hakkında telgrafı.

 

29/30 Ekim 1919 – Harbiye Nazırı Cemal Paşa'nın, Atatürk'e, Meclis-i Mebusan'ın İstanbul dışında toplanmasının imkânsızlığı ve devlet ve memleket için büyük mahzurları davet edeceği gerekçesiyle İstanbul Hükûmeti'nin, görüşünde ısrarlı olduğunu bildiren telgrafı.

 

30 Ekim 1919 – Urfa'nın Fransızlar tarafından işgali.

 

30 Ekim 1919 – Atatürk'ün, Harbiye Nazırı Cemal Paşa'nın 29/30 Ekim 1919 tarihli telgrafına cevabı: "…İstanbul işgal altında ve gerçekten tehlike mevcuttur. Millî Meclis'in toplanmasının ise mutlak güven içinde olması ilk ve esaslı şarttır. Bu sebeple taşrada tam bir güven mevcut olan bir yerde toplanması kesin zaruret halinde görülmektedir."

 

30 Ekim 1920 – Türk ordusunun Kars'a girişi. Kars Ermenilerden geri alındı.

 

30 Ekim 1920 – Mondros Antlaşmasından sonra İngilizler tarafından Ermenilere devredilen Kars, Doğu Ordusu'nun askeri harekatıyla Ermenilerden geri alındı.

 

30 Ekim 1920 – Atatürk'ün, Kars Kalesi'nin millî kuvvetler tarafından alınması üzerine Kâzım Karabekir Paşa'ya tebrik telgrafı: "…Kars gibi bir kalenin zaptı, milletin tarihinde nadir olan fevkalâde bir askerî başarıdır!"

 

30 Ekim 1920 – Kars 30 ekim 1920'de kurtarıldı. Kars halkının milli mücadelede gösterdiği fedakarlıktan ötürü şehre Gazi ünvanı verildi. 1921 yılında yapılan Moskova ve Kars Antlaşmaları ile sınırlarına kavuşan Kars, Cumhuriyet'in ilanından sonra il yapıldı.

 

30 Ekim 1921 – İkinci dönem İstiklal mahkemeleri; 30 Temmuz 1921 tarihi ile 1923 Ekim ayı arasında çalışmıştır. İlk olarak 19 Ağustos 1921 tarihinde Kastamonu'da, 12 Ağustos 1921 tarihinde Konya'da, 17 ağustos 1921 Samsun, 22 Eylül 1921 tarihinde Yozgat'da kuruldu. İkinci İstiklal Mahkemelerinde asker kaçakları, Kurtuluş Savaşında düşmana yardım edenler ve isyan çıkaranlar yargılandı.

 

30 Ekim 1921 – Sakarya savaşının kazanılmasını takiben İngilizlerle eşit koşullarda İnebolu'da esir değiş-tokuşu yapıldı. (Malta'da sürgünde bulunan vatanseverler ile Anadolu'da esir alınan İngiliz subayları) Atatürk bu sayede Malta sürgünlerini kurtardı. (Sinan Meydan, 1923, 3. Baskı, s.161.)

 

30 Ekim 1921 – Ankara Clair Price adını New York Times'ın 30 Ekim 1921 tarihli Mustafa Kemal'e destek makalesiyle duydu. Yazının görünme kaynağı Columbia üniversitesinde gazetecilik okuyan Zekeriya (Sertel) idi. Price 20 gün sonra Türkiye'ye geldi.

 

30 Ekim 1922 – "Osmanlı İmparatorluğu'nun İnkıraz Bulup Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Teşekkül Ettiğine Dair Heyet-i Umumiye" kararı.

 

30 Ekim 1922 – Osmanlı İmparatorluğu'nun yıkılıp, T.B.M.M. Hükümetinin kuruluşu'na ilişkin kararın alınması.

 

30 Ekim 1922 – İstanbul'da son Heyet-i Vükela toplantısı yapıldı. (Askeri tıp öğrencileriyle ilgili bir karar alınmıştır.)

 

30 Ekim 1922 – Osmanlı İmparatorluğu'nun tükenip bittiğine, yeni bir Türkiye Devletinin doğduğuna, Anayasa gereğince egemenlik haklarının millete ait olduğuna dair, Mustafa Kemal Paşa'nın da imzası bulunan önergenin TBMM'de görüşülmeye başlaması.

 

30 Ekim 1922 – Ankara'da Büyük Millet Meclisi'nde İstanbul Hükümeti ve Tevfik Paşa aleyhinde konuşmalar yapıldı. Padişahlığın kaldırılması yolunda verilen önerge tartışma yarattı.

 

30 Ekim 1922 – Yunan kuvvetleri Trakya'dan ayrıldı. Çorlu, Sarayköy ve Silivri Türk ordusu tarafından teslim alındı. Rum azınlık da Yunan ordusu ile birlikte göç etti.

 

30 Ekim 1923 – 29 Ekim 1923'te saat 18.00'de TBMM'de cumhuriyetin ilanı görüşülmeye başladığında olup bitenleri Anayasa Komisyonu Sözcüsü Celal Nuri (İleri), ertesi gün "İleri" gazetesinde şöyle anlatmıştı: "Anayasa Komisyonu üyeleri başkâtip Veysel Bey'in odasında maddelerin redaksiyonunu yapıyorlardı. Başkan Yunus Nadi zayıf bir petrol lambasının altında maddeleri okuyordu. Ben, kararı kaleme aldım. O yüce yasayı özel bir kâğıt üzerine, özel bir demir kalemle ve mavi mürekkeple yazdık… Birkaç günden beri büyük salon elektrikle aydınlatılıyor. Üyeler tam, dinleyici locaları dolmuş. Hatta salonun içinde bile dinleyici dolu. Hemen kürsüye çıktım ve dört gözle beklenen yasa tasarısını sundum… Ruşen Eşref tasarıyı yüksek sesle okudu. Herkeste bir heyecan ve büyük olaya tanık olmanın onuru var. Sıralarda oturacak yer yok. Geleceğin cumhurbaşkanı (Atatürk) öndeki sıralardan birine ilişmiş, Fethi Bey (Okyar) biraz ötemde, Şair Mehmet Emin (Yurdakul) coşkun bir durumda. Herkesin yüzünde bir beğeni var… Yurtsever Emin Bey (Yurdakul) ilk madde sırasında söz aldı, kürsüye çıkıp çok heyecanlı bir şekilde tüm meclisin ayakta üç kere 'Yaşasın Cumhuriyet' diye bağırmasını önerdi. Sevinç duygularımız son noktasına ulaştı. Herkes ayakta, eller çırpılıyor… Yeri gelmişken uzatmayayım. Şimdi bu satırları kaydederken Ankara'nın kutsal ufuklarına 101 pare top atılıyor." (Şerafettin Turan, Atatürk, s. 403,404).

 

30 Ekim 1923 – Cumhuriyet'in İlk Hükümetini, Başvekil sanı ile İsmet (İnönü) kurdu. Mustafa Kemal tarafından, kabineyi kurma görevine İsmet Paşa'nın atanması.

 

30 Ekim 1923 – Gazi Mustafa Kemal'in ilk Cumhurbaşkanı seçilmesi.

 

30 Ekim 1923 – İsmet (İnönü) Paşa'nın Cumhuriyet'in ilk Başbakan'ı oluşu. Cumhurbaşkanı Atatürk tarafından, kabineyi kurmaya Malatya Milletvekili İsmet Paşa'nın atanması (Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk kabinesi).

 

30 Ekim 1923 – Başbakan İsmet İnönü'nün ilk Cumhuriyet kabinesini kurması. Cumhurbaşkanı seçilen Mustafa Kemal'in atadığı Başvekil İsmet Paşa'nın kurmuş olduğu hükümet Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde güvenoyu aldı. Böylece Cumhuriyet'in ilk hükümeti kuruldu.

 

30 Ekim 1923 – Atatürk'ün İsmet İnönü'ye yazdığı ve memleketin o anki halini anlatan meşhur mektubu. (Cumhuriyet'in ilk cumhurbaşkanı, Cumhuriyet'in ilk gününde, Cumhuriyet'in ilk başbakanına şöyle diyordu: "Bize, geri, borçlu, hastalıklı bir vatan miras kaldı. Yoksul ve esir ülkelere örnek olacağız. Kaderin bizim kuşağımıza yüklediği bir görev bu. Özgür bir toplum oluşturmak zorundayız. Çağdaşlaşmak, bu ideali gerçekleştirmek zorundayız. Bu görevin ağırlığını ve onurunu seninle paylaşmak istedim. Allah yardımcımız olsun.")

 

30 Ekim 1923 – Çankaya köşkünde büyük yemek verildi. İsmet, Fevzi, Kazım (Özalp) paşalar da eşli olarak icabet ettiler. Mevhibe Hanım da davetliler arasındaydı, teşrif etti.

 

30 Ekim 1923 – Kazım Karabekir Paşa Trabzon'dayken Cumhuriyet İlanı'nı vilayete gönderilen bir telgraftan öğrendi. (İstanbul şehir halkı da atılan top seslerinden öğrenmişti.)

 

30 Ekim 1924 – Atatürk'ün, milletvekili olan komutanlara telgrafı: "Bana olan itimat ve sevginize dayanarak gördüğüm ciddî lüzum üzerine derhal milletvekilliğinden istifa ettiğinizi telgrafla Meclis Başkanlığı'na bildirmenizi teklif ederim. Önemli olan askerî görevinize kayıtsız şartsız kendinizi vermek, sebep olarak kayda değer. Genelkurmay Başkanı Mareşal Fevzi (Çakmak) Paşa Hazretleri aynı lüzuma dayanarak teklifim üzerine istifasını vermiştir." [Bu telgraf 3. Ordu Müfettişi Cevat (Çobanlı) 1. Kolordu Komutanı İzzettin (Çalışlar), 2. Kolordu Komutan Ali Hikmet (Ayerdem) 3. Kolordu Komutanı Şükrü Naili (Gökberk) 5. Kolordu Komutanı Fahrettin (Altay) ve 7. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar (Eğilmez) Paşalara çekilmiştir]. [Kocatürk]

 

30 Ekim 1924 – Mustafa Kemal aynı zamanda milletvekili olan ordu ve kolordu komutanlıklarına bir telgraf gönderip ya askerliği ya milletvekilliğini seçmelerini istedi. (Akl-ı Kemal, c.1, Sinan Meydan)

 

30 Ekim 1930 – İzmir'deki sel afetinde 117 kişi boğuldu, 690 ev yıkıldı ve 2000 vatandaş açıkta kaldı.

 

30 Ekim 1930 – Atatürk'ün, Ankara Türkocağı'nda tertiplenen Cumhuriyet balosunda, misafir Yunan gazetecilerinin ricası üzerine demeci: "Yunan gazetecilerini burada görmekle bahtiyarım. Yaklaşma temininde basının rolü çok kıymetlidir."

 

30 Ekim 1930 – Türk-Yunan ilişkileri: Venizelos'un, 27-31 Ekim 1930'da Ankara'yı ziyareti sırasında 30 Ekim 1930 tarihli dostluk, tarafsızlık, uzlaşma ve hakem anlaşması imzalandı.

 

30 Ekim 1930 – Türkiye ile Yunanistan arasında üç anlaşma imzalandı.

 

30 Ekim 1930 – Yerleşik ahali sorununun çözümü ile Türkiye ve Yunanistan arasında dostluk gelişme gösterdi. 30 Ekim'de Venizelos Türkiye'ye geldi ve 3 anlaşma imzalandı. (1.Dostluk , tarafsızlık, uzlaşma ve hakemlik anlaşması. 2. Deniz kuvvetlerinin sınırlandırılması protokolü. 3. İkamet, ticaret ve seyrüsefer sözleşmesi.) (1931 Ekim'inde Başbakan İsmet İnönü ve dışişleri bakanı Tevfik Rüştü Aras iade-i ziyaret ile Yunanistan'ı ziyaret etti.) (1954 yılına kadar ilişkiler bu sıcaklıkta devam etti.) (20. YY. Siyasi Tarihi, Prof. Dr. Fahir Armaoğlu)

 

30 Ekim 1933 – Atatürk'ün, saat 17.00'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Macar Heyeti'ni kabulü ve söyledikleri: "…Bir milletin büyüklüğü coğrafî yüzölçümü ile değil, yüreğinin asaleti, ülküsünün yüksekliği ile ölçülür!"

 

30 Ekim 1933 – Atatürk'ün Meclis'den Çankaya'ya dönerken ismet Paşa'nın köşküne uğraması.

 

30 Ekim 1933 – Atatürk'ün, gece Ziraat Bankası'nın düzenlediği baloyu şereflendirmesi.

 

30 Ekim 1935 – Demiryolu hattı Ergani üzerinden Diyarbakır'a ulaştı.

 

30 Ekim 1937 – Ankara Gar binası törenle açıldı.

 

30 Ekim 1937 – İsmet Paşa'nın, Peşte karması ile Ankara karması arasındaki futbol maçını izlemek üzere öğleden sonra 19 Mayıs Stadyumu'na gelişi, stadyum'dan ayrılırken kendisine sevgi gösterilerinde bulunulması.

 

30 Ekim 1937 – Atatürk'ün, -İsmet İnönü'ye stadyumda sevgi gösterileri yapıldığının kendisine iletilmesi üzerine- söyledikleri: "Gördün mü büyük milleti! Kendisine hizmet edenleri işte böyle daime takdir ve hürmetle karşılar! Aferin, pek memnun oldum." [Kocatürk]

 

30 Ekim 1938 – Dolmabahçe'ye gelip kendisini ziyaret etmek istediğini bildiren İnönü'nün mektubuna cevabı; "Yakında ben zaten Ankara'ya geleceğim, zahmet etmeyin."